28 Tầng Trời Trong Phật Giáo: Ba Cõi, Các Tầng Thiền Và Ý Nghĩa Tu Học

Nhắc đến cõi trời, người ta thường hình dung một nơi an vui ở phía trên thế giới con người. Trong vũ trụ quan Phật giáo, cách trình bày phức tạp hơn thế: có nhiều cảnh giới với những đặc điểm khác nhau, liên hệ đến dục lạc, thiền định và nghiệp. Hệ thống thường được gọi là 28 tầng trời chia thành ba nhóm: 6 trời Dục giới, 18 trời Sắc giới và 4 trời Vô sắc giới.

Điều quan trọng nhất khi đọc hệ thống này là: một đời sống ở cõi trời, dù được mô tả là lâu dài và an vui, vẫn chưa phải giải thoát khỏi luân hồi. Nếu bỏ qua điểm ấy, bảng các tầng trời rất dễ bị đọc thành một cuộc xếp hạng nơi nào đáng mong cầu hơn.

Ba cõi được phân biệt theo điều gì?

Dục giới gắn với đời sống còn chịu sự chi phối của dục lạc. Sắc giới được mô tả có sắc thân vi tế và liên hệ với các tầng thiền. Vô sắc giới gắn với các trạng thái định vô sắc, không còn được mô tả theo thân thể vật chất như ở hai nhóm trước.

Ba tên gọi này không phải cách chia khí quyển, hành tinh hoặc thiên hà. Chúng thuộc một hệ thống tôn giáo giải thích các dạng tồn tại và điều kiện tái sinh. Cách chia 6–18–4 được trình bày trong Giáo Khoa Phật Học — Cấp Một; bản giảng Tịnh Độ Đại Kinh Khoa Chú cũng sử dụng tổng số 28 theo cách chia này. ¹²

Riêng chữ “Dục giới” còn bao gồm những cảnh giới khác ngoài sáu cõi trời. Vì thế, nói Dục giới chỉ có sáu cõi là đã nhầm phạm vi của bảng. Trong bài này, con số sáu chỉ nói đến sáu tầng trời thuộc Dục giới.

Sáu tầng trời Dục giới

Sáu tên gọi quen thuộc là Tứ Thiên Vương, Đao Lợi, Dạ Ma, Đâu Suất, Hóa Lạc và Tha Hóa Tự Tại. Chúng được xếp thành nhóm vẫn còn liên quan đến dục lạc, dù mức độ an vui và hoàn cảnh sống được kinh luận mô tả khác với cõi người.

Tên Đao Lợi thường được giải thích là “ba mươi ba”. Con số này nằm trong cách mô tả riêng của cõi trời ấy, không có nghĩa phải thêm 33 tầng vào bảng 28. Đâu Suất là một tên gọi người đọc có thể gặp trong những bài viết về Bồ-tát Di Lặc; khi đọc một chủ đề cụ thể, cần phân biệt cõi Đâu Suất với toàn bộ hệ thống cõi trời.

Nhóm này giúp thấy rõ một nét trong tư tưởng Phật giáo: niềm vui do hoàn cảnh thuận lợi chưa đồng nghĩa với việc đã dứt mọi ràng buộc. Có được nhiều điều vừa ý vẫn khác với việc không còn bị sự ham muốn và bám víu dẫn dắt.

Mười tám tầng trời Sắc giới và bốn tầng thiền

Trong hệ đang dùng, Sắc giới được chia theo bốn tầng thiền. Sơ thiền có ba cõi; Nhị thiền có ba; Tam thiền có ba; Tứ thiền có chín, cộng lại thành mười tám.

Các tên Phạm Chúng, Phạm Phụ, Đại Phạm thuộc nhóm Sơ thiền. Thiểu Quang, Vô Lượng Quang, Quang Âm thuộc nhóm Nhị thiền. Thiểu Tịnh, Vô Lượng Tịnh, Biến Tịnh thuộc nhóm Tam thiền. Những tên còn lại của Sắc giới được xếp trong nhóm Tứ thiền theo bản trình bày này. ¹

Ở đây cần phân biệt tầng thiền với cõi tái sinh. Thiền định là một thành tựu được nói đến trong việc tu tập; cõi trời là một cảnh giới trong vũ trụ quan. Hai khái niệm có liên hệ trong giáo lý nhưng không vì thế mà cứ nhìn một người ngồi thiền là có thể khẳng định họ đã đến một “tầng trời” nào.

Bốn tầng trời Vô sắc giới

Bốn tên gọi là Không Vô Biên Xứ, Thức Vô Biên Xứ, Vô Sở Hữu Xứ và Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Những tên này liên quan đến các trạng thái định rất vi tế. Người mới đọc thường thấy khó vì thói quen dùng hình ảnh, hình thể để tưởng tượng một nơi chốn không còn phù hợp với cách mô tả của Vô sắc giới.

Không cần vội chuyển chúng thành tranh cung điện hoặc phong cảnh. Việc có một hình minh họa đẹp không làm nội dung dễ hiểu hơn nếu hình ấy khiến người xem tưởng đó là mô tả vật lý. Điều cần giữ là đặc điểm của nhóm và vị trí của nó trong toàn bộ giáo lý.

Ngay cả trạng thái rất vi tế cũng không tự đồng nghĩa với việc đã chấm dứt vô minh. Đây là lý do mục tiêu giải thoát trong Phật giáo không thể giản lược thành đạt đến cảnh giới được đặt cao nhất trong một sơ đồ.

Bảng tra cứu 28 tầng trời

Bảng dưới đây dùng tên tiếng Việt đã bỏ dấu nối để tiện đọc. “Phúc Sinh” và “Phước Sinh” là những cách viết có thể gặp khi đối chiếu tài liệu; ở đây dùng “Phước Sinh”. Số thứ tự giúp tra bảng, không phải số đo độ cao.

Nguồn bảng: Giáo Khoa Phật Học — Cấp Một, bài Luân hồi sáu nẻo, phần 1 và chú thích. ¹

Vì sao có tài liệu nói đến 31 cõi?

Hệ 31 cõi được giới thiệu trong tài liệu Phật giáo Theravāda có 11 cõi Dục giới, 16 cõi Sắc giới và 4 cõi Vô sắc giới. Như vậy, khác biệt với bảng trên không chỉ là lấy 28 rồi cộng thêm ba. Phạm vi liệt kê và cách chia các cõi Sắc giới đã khác nhau. ³

Một bên đang nêu 28 tầng trời theo một hệ thống; bên kia liệt kê các cõi tồn tại, gồm cả cõi người và những cảnh giới khác. So sánh hai tổng số mà không nhìn nội dung từng nhóm sẽ dẫn đến một cuộc tranh luận không đúng chỗ.

Việc có nhiều cách trình bày cũng cho thấy không nên tách một sơ đồ khỏi lịch sử tư tưởng và kinh luận đã tạo nên nó. Với người mới học, chỉ cần ghi rõ mình đang đọc hệ nào đã tránh được rất nhiều nhầm lẫn.

Sinh lên cõi trời và giải thoát khác nhau thế nào?

Trong vũ trụ quan Phật giáo, cõi trời vẫn thuộc luân hồi. Điều kiện thuận lợi có thể đem lại đời sống an vui, nhưng mọi điều được tạo thành do điều kiện vẫn chịu sự biến đổi. Một kết quả tốt trong vòng sinh tử không phải sự chấm dứt vòng sinh tử.

Bởi vậy, giá trị của bài học không nằm ở việc chọn cho mình một tầng cao nhất để cầu sinh về. Nó nhắc người học phân biệt phước báo, thiền định và trí tuệ giải thoát. Có đời sống tốt, có khả năng tập trung sâu và thấy rõ để chấm dứt chấp thủ là những vấn đề liên hệ, nhưng không thể tùy ý xem là một.

Đọc bảng 28 tầng trời có thể bắt đầu bằng tên gọi. Hiểu nó đến nơi đến chốn lại đòi hỏi quay về câu hỏi rộng hơn: những điều gì còn ràng buộc chúng sinh, và con đường tu học đang hướng tới việc tháo gỡ những ràng buộc ấy ra sao?

Tài liệu tham khảo

1. Phương Luân; Hạnh Cơ dịch và biên soạn — Giáo Khoa Phật Học, Cấp Một
2. Tịnh Độ Đại Kinh Khoa Chú — Tập 222
3. Access to Insight — The Thirty-one Planes of Existence

Đọc thêm

• Luân hồi là gì? Nghiệp, tái sinh và con đường ra khỏi sinh tử
• 18 tầng địa ngục: Con số trong kinh điển và hình tượng trong dân gian
• Chùa Việt: Không gian thờ Phật, nếp đi chùa và đời sống tu học

Chuyên mục Tín ngưỡng & Tôn giáo · Về cách biên soạn