Văn Hóa & Tâm Linh
Chùa Việt: Không Gian Thờ Phật, Nếp Đi Chùa Và Đời Sống Tu Học
Th10
Ngôi chùa quen thuộc đến mức nhiều người nghĩ mình đã hiểu về chùa từ những lần theo ông bà đi lễ. Nhưng giữa việc biết đường vào một ngôi chùa và hiểu những gì diễn ra trong đó vẫn có một khoảng cách. Vì sao nơi này thờ nhiều tượng, nơi kia chỉ có một pho Phật chính? Vì sao sau chính điện còn có nhà Tổ? Đi chùa chỉ để cầu bình an, hay còn điều gì khác?
Một ngôi chùa trước hết là cơ sở của đời sống Phật giáo: nơi thờ Phật, tu học, gìn giữ kinh sách và sinh hoạt của Tăng Ni, Phật tử. Qua thời gian, nhiều chùa còn gắn với ký ức của làng xóm, nghệ thuật kiến trúc và những biến động lịch sử. Hiểu cả hai mặt ấy giúp một chuyến đi chùa trở nên có ý nghĩa hơn việc ghé lễ rồi vội rời đi.
Đi từ cổng chùa vào bên trong
Ở nhiều ngôi chùa Việt, tam quan là công trình đón người đến đầu tiên. Ba lối cửa tạo nên hình thức kiến trúc quen thuộc; phía trên có thể có lầu hoặc gác chuông. Tam quan cũng là khoảng chuyển tiếp: từ đường làng, phố xá bước vào khuôn viên dành cho việc lễ Phật và tu học. Công trình mỗi nơi có quy mô và cách xây khác nhau, không phải chùa nào cũng có đủ một mẫu thống nhất. 1
Sau cổng thường là sân, vườn và các công trình thờ tự. Chính điện là không gian trung tâm để lễ Phật. Tên gọi tiền đường, thượng điện, tam bảo được dùng tùy cách tổ chức kiến trúc của từng chùa. Khi đứng trong chính điện, điều đáng chú ý không chỉ là pho tượng lớn nhất mà còn là mối liên hệ giữa các ban thờ, lớp tượng và toàn bộ không gian.
Nhà Tổ gắn với việc tưởng niệm các vị đã có công truyền dạy, khai sơn và gìn giữ ngôi chùa. Nhà Tăng, giảng đường, trai đường phục vụ sinh hoạt và tu học. Có nơi còn có vườn tháp, hồ, thư viện hoặc khu dành cho những hoạt động cộng đồng. Những phần này cho thấy ngôi chùa là một nơi có đời sống thường ngày, không chỉ là gian thờ được mở vào ngày lễ.
Chùa Khải Đoan ở Buôn Ma Thuột là một ví dụ dễ hình dung. Bài giới thiệu của chính ngôi chùa mô tả bố cục chữ Tam với tam quan ở trước, chánh điện ở giữa và nhà Hậu Tổ phía sau, đồng thời cho thấy sự kết hợp giữa dấu ấn kiến trúc Huế và yếu tố địa phương. 2
Vì sao các ngôi chùa không thờ giống nhau?
Phật giáo tại Việt Nam có nhiều truyền thống và quá trình phát triển khác nhau. Do đó, cách bài trí tượng thờ, y phục của người xuất gia, thời khóa và kiến trúc có thể khác. Nhìn một ngôi chùa Bắc tông rồi lấy đó làm hình dung duy nhất về mọi cơ sở Phật giáo sẽ bỏ sót sự đa dạng này.
Trong khảo sát kiến trúc tại Nam Bộ, Cổng thông tin Phật giáo Việt Nam giới thiệu tịnh xá Ngọc Lâm thuộc hệ phái Khất sĩ với chánh điện bát giác. Trường hợp ấy khác rõ một chùa làng Bắc Bộ có nhiều lớp nhà gỗ. Hai không gian có diện mạo khác nhau nhưng đều gắn với đời sống tu học Phật giáo. 3
Ở một số chùa Việt, người đến còn gặp điện thờ Mẫu hoặc hình thức tiền Phật hậu Thánh. Đây là dấu vết của sự gặp gỡ giữa Phật giáo và tín ngưỡng địa phương trong lịch sử. Việc cùng hiện diện trong một khuôn viên không làm tất cả đối tượng thờ tự trở thành Phật, cũng không có nghĩa mọi nghi lễ ở đó đều xuất phát từ kinh điển Phật giáo. 4
Tam bảo và ý nghĩa của việc quy y
Tam bảo là Phật, Pháp và Tăng. Nói ngắn gọn, đó là bậc giác ngộ, giáo pháp và đoàn thể tu học. Người phát nguyện quy y Tam bảo nhận một hướng đi cho đời sống của mình: học theo gương Phật, tìm hiểu và thực hành giáo pháp, nương sự hướng dẫn của Tăng đoàn. 5
Vì vậy, quy y không chỉ là nhận một pháp danh rồi cất tờ điệp vào tủ. Ý nghĩa của việc ấy nằm trong những gì người Phật tử tiếp tục thực hành sau buổi lễ. Việc học, giữ giới và sửa đổi cách sống mới là phần làm cho lời phát nguyện có chỗ đứng trong đời thường.
Chẳng hạn, một người đến chùa thường xuyên nhưng vẫn quen dùng lời cay nghiệt trong gia đình sẽ còn có điều phải tu sửa ngay ở nhà. Ngược lại, những việc âm thầm như sống thành thật, bớt làm hại và biết nhận lỗi không kém phần quan trọng chỉ vì chúng không diễn ra trước ban thờ.
Lễ Phật, tụng kinh và nghe pháp khác nhau ở đâu?
Lễ Phật thể hiện lòng kính ngưỡng. Trong đời sống tu học, động tác cúi mình còn gợi việc hạ bớt sự kiêu mạn, nhớ đến những phẩm chất mà người lễ đang hướng tới. Tụng kinh là đọc hoặc trì tụng kinh văn theo thời khóa; nghe pháp giúp người học hiểu ý nghĩa lời dạy và cách thực hành.
Những việc ấy có thể bổ trợ nhau, nhưng không hoàn toàn thay thế nhau. Đọc một bản kinh mà chưa hiểu nghĩa là một bước khác với học kỹ nội dung của bản kinh ấy. Có mặt trong một khóa lễ cũng khác với thực hành những điều đã nghe trong những ngày sau đó.
Hướng dẫn quy y của Chùa Giác Ngộ đặt trọng tâm vào sự cam kết học và thực hành đạo đức. Đây là một lời nhắc hữu ích khi nhìn lại mục đích đi chùa: ngoài điều đang cầu mong, người đến còn có thể hỏi mình muốn học và thay đổi điều gì. 6
Đi chùa có nhất thiết phải sắm lễ lớn?
Nhiều người đi chùa lần đầu lo mình chuẩn bị không đúng, mang quá ít hoặc lỡ thiếu một món quan trọng. Cảm giác ấy dễ khiến việc đi lễ trở thành áp lực chi tiêu. Trước một chương trình cụ thể, cách đơn giản nhất là hỏi hướng dẫn của chùa; một danh sách bán lễ bên ngoài không tự trở thành nội quy trong chùa.
Lễ vật, nếu có, nên phù hợp với hoàn cảnh và nơi tiếp nhận. Việc dâng cúng cũng cần rõ ràng: đâu là đóng góp cho sinh hoạt tu học, đâu là tiền trùng tu công trình, đâu là hỗ trợ một hoạt động từ thiện. Sự thành tâm và sự minh bạch có thể đi cùng nhau.
Đừng vì muốn được chứng nhận là “có công đức” mà vội tin một lời quy đổi bằng tiền. Giá trị của bố thí và việc thiện không nên bị thu gọn thành bảng hạng người đóng góp hoặc lời hứa bảo đảm tài lộc.
Một vài điều giúp chuyến đi chùa được nhẹ nhàng
Trang phục gọn gàng, cách nói chuyện vừa phải và việc nhường chỗ cho người đang hành lễ là những điều dễ làm. Khi chưa biết có được vào một khu vực hay chụp ảnh một thời khóa không, hãy hỏi người phụ trách. Đối với Tăng Ni, nơi tu học cũng là nơi sinh hoạt; không phải mọi không gian đều dành để khách tham quan tự do.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, có thể giải thích trước bằng những câu đơn giản: đây là nơi có người đang tụng kinh, thiền tập hoặc nghỉ ngơi; mình đi chậm và giữ yên để không làm phiền. Một chuyến đi như vậy cũng là dịp trẻ học cách cư xử ở nơi có người khác đang thực hành điều họ quý trọng.
Tìm hiểu chùa trực tuyến có thể giúp gì?
Hình ảnh, tư liệu và bài giới thiệu giúp người đọc biết lịch sử ngôi chùa, nhận diện công trình và chuẩn bị trước một chuyến đi. Với người ở xa hoặc khó đi lại, đó còn là cách giữ mối quan tâm đến một nơi thân thuộc.
Nhưng một hình ảnh trên màn hình không mang cùng ý nghĩa với mọi hoạt động tại chùa. Việc xem lễ, đọc kinh từ xa hoặc tham dự chương trình trực tuyến cần được hiểu theo hướng dẫn của đơn vị tổ chức. Riêng trong chuyên mục này, nội dung trực tuyến phục vụ việc học và tìm hiểu, không xác nhận một nghi lễ đã hoàn tất chỉ vì người đọc nhấn nút.
Đi chùa có thể khởi đầu từ một lời cầu mong. Sau chuyến đi, nếu người ta giữ lại được một điều để hiểu hơn, sống tử tế hơn hoặc nhìn lại mình thành thật hơn, thì ý nghĩa của ngôi chùa đã theo họ trở về nhà.
Tài liệu tham khảo
Đọc thêm
Hotline