Nhắc đến Cao Đài, nhiều người nghĩ ngay đến Tòa Thánh Tây Ninh với hai tháp cao và biểu tượng một con mắt trên mặt tiền. Công trình ấy rất nổi bật, nhưng đạo Cao Đài rộng hơn một địa điểm tham quan. Đó là một tôn giáo hình thành tại Việt Nam, có tên đầy đủ là Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, với lịch sử, hệ thống giáo lý và đời sống cộng đồng riêng.
Để hiểu Cao Đài, có thể đi từ ba câu hỏi: đạo hình thành trong hoàn cảnh nào, Thiên Nhãn mang ý nghĩa gì, và người tín đồ được hướng dẫn tu dưỡng ra sao trong đời sống thường ngày?
Cao Đài hình thành vào thời điểm nào?
Những năm 1925–1926 là giai đoạn quan trọng của quá trình hình thành đạo. Năm 1926, việc khai đạo được tổ chức và Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ xuất hiện như một tôn giáo có đời sống công khai tại Nam Bộ. Bài nghiên cứu được đăng trên website Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh ghi lại các mốc tuyên bố và lễ khai đạo trong năm này. 1
Nam Bộ lúc ấy là nơi nhiều dòng tín ngưỡng, tôn giáo và lối sinh hoạt cùng hiện diện. Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, việc thờ cúng tổ tiên và các thực hành cầu cơ tạo nên một bối cảnh tinh thần phong phú. Cao Đài hình thành trong bối cảnh ấy, nhưng không thể vì có tiếp nhận những yếu tố có trước mà xem đạo chỉ là một sự ghép tên tùy ý.
Tư liệu về Cao Đài có cả văn bản tổ chức, kinh kệ, tác phẩm lịch sử và những ghi chép đương thời. Bộ sưu tập France–Vietnam của Thư viện Quốc gia Pháp giới thiệu nhiều tài liệu từ giai đoạn đầu, giúp người đọc nhận ra đạo có một lịch sử văn bản cụ thể bên cạnh những câu chuyện truyền miệng. 2
Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ có nghĩa gì?
Tên gọi thể hiện cách tôn giáo này tự hiểu sứ mệnh của mình. “Đại Đạo” nói đến con đường lớn; “Tam Kỳ” gắn với quan niệm về thời kỳ cứu độ thứ ba; “Phổ Độ” nhấn mạnh việc mở đường cứu độ rộng rãi. Đây là những ý nghĩa thuộc đức tin Cao Đài, không chỉ là cách đặt tên cho một tổ chức.
Tinh thần liên hệ những truyền thống tôn giáo khác nhau là một đặc điểm dễ nhận thấy. Các cách nói như Tam giáo quy nguyên thường nhắc đến Nho, Thích, Đạo trong mối liên hệ hướng về đạo lý và sự tu dưỡng. Khi tìm hiểu sâu hơn, cần đọc giáo lý Cao Đài giải thích những mối liên hệ ấy, thay vì chỉ nhìn thấy hình tượng của nhiều vị rồi kết luận mọi nội dung đều giống hệt nhau. 1
Thiên Nhãn không chỉ là hình trang trí
Thiên Nhãn là biểu tượng rất dễ nhận ra của đạo Cao Đài. Người đi qua một thánh thất có thể nhận diện từ xa qua hình con mắt được đặt ở vị trí nổi bật. Trong đời sống tôn giáo, biểu tượng ấy gắn với việc thờ Đức Chí Tôn, không phải một hình ảnh trang trí được chọn cho đẹp.
Tài liệu của Hội Thánh đặt Thiên Nhãn trong câu chuyện hình thành đạo và việc nhận biết đấng được tôn thờ. Khi tham quan Tòa Thánh, những phần giải thích biểu tượng cũng được gắn với không gian Bát Quái Đài và ý nghĩa thờ tự. 13
Điều này nhắc người tìm hiểu đọc biểu tượng bằng ý nghĩa của cộng đồng đang sử dụng nó. Một hình con mắt có thể xuất hiện trong nhiều nền văn hóa, nhưng không vì hình dáng giống nhau mà mọi nơi đều có cùng một câu chuyện hoặc cùng một giáo lý.
Ba Đài: một tên gọi vừa gắn tổ chức vừa gắn không gian
Khi đọc về Cao Đài Tây Ninh, người mới thường gặp Cửu Trùng Đài, Hiệp Thiên Đài và Bát Quái Đài. Đây là những khái niệm quan trọng, không chỉ là tên ba gian nhà đứng cạnh nhau.
Cửu Trùng Đài gắn với tổ chức hữu hình, việc hành đạo và giáo hóa tín đồ. Hiệp Thiên Đài gắn với việc giữ gìn luật đạo và mối liên hệ theo cách giải thích của giáo lý. Bát Quái Đài thuộc phương diện thiêng liêng trong hệ thống ấy. Tài liệu Cao Đài vấn đáp trình bày chức năng của các Đài và cơ cấu liên quan. 4
Ở Tòa Thánh, những tên gọi còn hiện diện trong kiến trúc, nên khách tham quan dễ gặp chúng trước khi biết nội dung giáo lý. Hiểu sơ bộ ý nghĩa giúp tránh nhầm rằng một khái niệm tổ chức chỉ là tên gọi mỹ thuật của công trình.
Cách tổ chức cụ thể cần được đọc theo từng Hội Thánh. Bài này giới thiệu những thuật ngữ đặc biệt quen thuộc khi tìm hiểu Cao Đài Tây Ninh, không dùng một sơ đồ để thay thế lịch sử của mọi tổ chức Cao Đài.
Kinh sách và luật đạo có vai trò gì?
Những tên Thánh Ngôn Hiệp Tuyển, Tân Luật và Pháp Chánh Truyền thường xuất hiện khi tìm hiểu đạo. Chúng liên quan đến những phần khác nhau của giáo lý, luật lệ và tổ chức. Tư liệu thư mục cho thấy người nghiên cứu cần biết rõ tên tác phẩm và bản đang đọc, nhất là khi gặp lối viết cũ hoặc các ấn bản được sắp xếp lại. 2
Trong đời sống tín đồ, luật đạo không chỉ phục vụ việc phân chức phẩm. Nó còn gắn với cách tu thân, giữ giới và sinh hoạt. Bài viết về giới quy trên kênh Nhịp Cầu Giáo Lý giải thích giới như điều giúp người tu tự gìn giữ mình, thay vì chỉ chờ người khác kiểm soát. 5
Đó là một điểm nên giữ khi tìm hiểu tôn giáo này. Nếu chỉ quan tâm kiến trúc và những câu chuyện lạ của buổi đầu, người đọc sẽ bỏ qua phần đòi hỏi sự bền bỉ nhất: cách sống mỗi ngày của người muốn tu dưỡng.
Ngũ giới cấm hướng đến điều gì?
Ngũ giới cấm là năm điều răn được nhắc đến trong Tân Luật. Các nội dung liên quan đến việc không sát sinh, trộm cắp, tà dâm, say sưa và vọng ngữ được đặt trong việc trau dồi hạnh kiểm của người tín đồ. 56
Những điều này có thể được nhận ra qua các lựa chọn rất đời thường. Không chiếm lợi bất chính khi làm ăn, không dùng lời dối gạt, không làm tổn thương quan hệ gia đình, không để sự say sưa khiến mình mất tự chủ: đây là những việc khó thực hiện chỉ bằng một lời hứa trong buổi nhập môn.
Việc giữ giới có ý nghĩa khi trở thành thói quen sống. Một người có thể biết tên rất nhiều chức phẩm nhưng vẫn còn phải tự xét xem cách mình nói và làm có phù hợp với điều đã học hay không. Đó cũng là cách phân biệt sự hiểu biết về tôn giáo với việc thực hành tôn giáo.
Ăn chay và sinh hoạt cộng đồng
Ăn chay là một nét dễ nhận ra trong đời sống Cao Đài. Tuy nhiên, mức độ và việc thực hành cần được hiểu theo hướng dẫn dành cho từng bậc và cộng đồng cụ thể. Tài liệu Đời sống của người tín đồ Cao Đài của Nguyễn Long Thành giải thích việc chay lạt cùng những yêu cầu tu dưỡng liên quan. 7
Chỉ quan sát một bữa ăn chưa đủ để biết toàn bộ đời sống đạo của một người. Việc cúng lễ, học giáo lý, gìn giữ quan hệ gia đình và tham gia công việc chung còn tạo nên nhịp sinh hoạt của tín đồ. Khi viết về một thánh thất địa phương, chính những hoạt động bình thường ấy thường giúp ta hiểu cộng đồng hơn một vài hình ảnh trong đại lễ.
Tòa Thánh Tây Ninh và các thánh thất
Tòa Thánh Tây Ninh là một địa điểm quan trọng và có sức nhận diện lớn. Thánh thất là tên người đọc thường gặp ở các cơ sở thờ tự địa phương. Địa điểm, tổ chức và tôn giáo có liên hệ nhưng không phải một: nói đến một thánh thất không đồng nghĩa đã mô tả mọi cộng đồng Cao Đài.
Khi đến tham quan, nên hỏi khu vực dành cho khách, giờ phù hợp và cách ứng xử trong lúc có cử hành nghi lễ. Người đang hành lễ không phải đối tượng để khách tùy ý sắp đặt vị trí chụp ảnh. Sự tôn trọng bắt đầu từ những điều rất nhỏ như đứng đúng chỗ và không làm gián đoạn sinh hoạt.
Hiểu đạo Cao Đài không cần bắt đầu bằng việc ghi nhớ mọi chức phẩm. Biết lịch sử hình thành, ý nghĩa Thiên Nhãn, vài khái niệm về tổ chức và yêu cầu tu thân đã đủ để người đọc nhìn những hình ảnh quen thuộc bằng một sự hiểu biết sâu hơn.
Tài liệu tham khảo
- Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh — World Religions and Spirituality: Caodaism
- Thư viện Quốc gia Pháp — Đạo Cao Đài, bộ sưu tập France–Vietnam
- Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh — Giới thiệu biểu tượng trong chuyến tham quan Tòa Thánh
- Cao Đài vấn đáp — Tài liệu giới thiệu giáo lý và tổ chức
- Nhịp Cầu Giáo Lý — Giới quy trong đạo Cao Đài và việc vận dụng
- Huệ Nhẫn — Người tín đồ Cao Đài với Ngũ giới cấm, Cao Đài Giáo Lý số 108
- Nguyễn Long Thành — Đời sống của người tín đồ Cao Đài
Hotline