Nói đến Phật giáo Hòa Hảo, hai nét thường được nhắc trước tiên là tu học tại gia và học Phật, tu nhân. Hai điều ấy có liên hệ rất chặt: người tu không rời bỏ những trách nhiệm đời thường, mà ngay trong gia đình, việc làm và quan hệ với người khác để sửa mình.
Phật giáo Hòa Hảo do Huỳnh Phú Sổ, được tín đồ tôn kính là Đức Huỳnh Giáo chủ hoặc Đức Thầy, sáng lập năm 1939 tại làng Hòa Hảo ở vùng An Giang. 1 Tên một địa phương đã trở thành tên của truyền thống tôn giáo mang dấu ấn rõ rệt trong đời sống Nam Bộ.
Học Phật và tu nhân phải đi cùng nhau
Học Phật là tìm hiểu và thực hành lời dạy của Phật. Tu nhân là sửa cách sống để làm tròn bổn phận con người. Nếu chỉ chú ý những điều cao xa mà trong nhà còn bất hiếu, làm ăn còn gian dối, đối xử với người khác còn cay nghiệt, việc học đạo chưa đi vào nơi cần thiết nhất.
Trong Phật giáo Hòa Hảo, đời sống cư sĩ có vị trí nổi bật. Người tín đồ vẫn có gia đình, nghề nghiệp và những việc phải lo. Việc tu không chờ đến khi mọi khó khăn đã hết hoặc đã có một không gian tách khỏi đời sống. Chính lúc phải mưu sinh, chăm sóc người thân và giải quyết những va chạm, các lời dạy mới gặp thử thách thực sự.
Tài liệu của Giáo hội đặt việc báo đáp Tứ Ân làm căn bản tu hành, đồng thời nhắc đến đời sống tại gia. 2 Nhìn từ đây, Tứ Ân không phải bốn mục chỉ để đọc trong ngày lễ. Đó là cách nhắc người tu nhận ra đời mình đã được nâng đỡ bởi những ai và cần sống để đáp lại thế nào.
Ân tổ tiên, cha mẹ: bắt đầu từ người gần nhất
Con người không tự có mặt trên đời. Thân thể, sự nuôi dưỡng, tiếng nói đầu đời và nhiều điều học được đều gắn với cha mẹ và những thế hệ đi trước. Phần giải thích ân tổ tiên cha mẹ trong giáo lý đặt lòng biết ơn vào chính mối liên hệ ấy. 3
Báo hiếu vì thế không chỉ là tổ chức giỗ lớn khi người thân đã mất. Nó còn ở cách chăm sóc lúc cha mẹ già yếu, nói năng có lễ độ, sống sao cho người thân bớt lo và biết khuyên ngăn khi có điều chưa đúng.
Một người đi làm xa vẫn có thể thể hiện trách nhiệm bằng sự quan tâm đều đặn, cùng anh chị em thu xếp việc chăm sóc và giữ lời đã hứa. Những việc ấy không rực rỡ như một buổi lễ, nhưng lại là nơi lòng biết ơn có thể được nhìn thấy trong đời sống.
Khi người thân đã khuất, việc tưởng nhớ giúp con cháu không quên nguồn cội. Tuy vậy, sự tưởng nhớ có chiều sâu khi nối tiếp những điều tốt đẹp người trước để lại, không chỉ dừng ở việc hoàn thành một nghi thức cho xong.
Ân đất nước: sự bình yên để gia đình được sống
Một mái nhà không tồn tại tách khỏi môi trường rộng hơn. Đất đai, sự yên ổn và công sức của những người đã gìn giữ quê hương tạo điều kiện để gia đình làm ăn, học hành và sinh sống. Giáo lý về ân đất nước đặt người tín đồ trước món nợ nghĩa tình đó. 4
Báo đáp không nhất thiết chỉ được nói bằng những việc lớn. Tôn trọng lợi ích chung, sống có trách nhiệm với cộng đồng và không kiếm lợi bằng việc làm tổn hại người khác cũng là những điều người bình thường có thể thực hiện mỗi ngày.
Trong một xóm làng, một con đường được sửa, một cây cầu giúp trẻ đi học an toàn hay sự hỗ trợ khi gặp thiên tai cho thấy đời sống của từng nhà liên hệ với nhau ra sao. Khi nhìn thấy mối liên hệ đó, trách nhiệm không còn là lời khuyên đứng ngoài cuộc sống.
Ân Tam bảo: điều đã giúp mình biết đường tu sửa
Tam bảo là Phật, Pháp và Tăng. Người tìm học đạo nhận sự chỉ dẫn từ lời dạy của Phật và những người đã gìn giữ, truyền dạy giáo pháp. Biết ơn Tam bảo không chỉ thể hiện qua lời kính ngưỡng, mà còn qua việc nghiêm túc học và làm theo điều đã hiểu.
Một bài học về lời nói có ý nghĩa khi giúp người học bớt thêm bớt chuyện của người khác. Một lời khuyên về lòng tham có ý nghĩa khi họ biết dừng trước món lợi không ngay thẳng. Không phải cứ biết nhiều thuật ngữ thì tự nhiên đã có sự tu dưỡng tương ứng.
Trong cách đọc của người tại gia, đây là mối nối quan trọng giữa học Phật và tu nhân. Giáo pháp không nằm yên trong trang sách; nó trở thành một cách tự xét lại mình khi quyết định nói gì, làm gì và sống với ai.
Ân đồng bào và nhân loại: đời mình nhờ nhiều bàn tay
Một bữa cơm, bộ quần áo hay con đường ta đi đều chứa công sức của nhiều người không quen biết. Không ai có thể tự cung cấp tất cả những điều cần cho đời sống. Phần ân đồng bào và nhân loại mở lòng biết ơn ra ngoài gia đình và những người mình vốn có tình cảm. 25
Nhìn như vậy, giúp người khó không chỉ là việc làm khi dư dả. Nó còn là cách nhận ra mình đang sống trong những mối nương tựa. Hôm nay ta có điều kiện giúp, lúc khác chính gia đình ta có thể cần sự giúp đỡ.
Điều này làm cho lòng tốt có một ý nghĩa bền hơn sự xúc động nhất thời. Sự hỗ trợ không cần chờ người nhận có cùng tôn giáo, cùng quê quán hoặc có thể đáp lại lợi ích cho mình.
Lối thờ giản dị và tấm Trần Dà
Phật giáo Hòa Hảo được biết đến với cách thờ phượng giản dị. Tấm vải màu dà, thường gọi Trần Dà, là một hình ảnh đặc trưng; tài liệu của Ban Tôn giáo Chính phủ và nghiên cứu Phật học có giới thiệu đặc điểm này. 16
Sự giản dị về hình thức gắn với việc nhấn mạnh lòng thành và sự tu sửa. Nhưng giản dị không có nghĩa cẩu thả, cũng không phải lý do để chê bai cách thờ của người khác. Giữ nơi thờ tự sạch sẽ, trang nghiêm và hiểu điều mình đang thực hành vẫn là những việc cần thiết.
Văn bản giáo lý đăng trên website Giáo hội có lời dạy về việc tôn trọng sự thờ phượng ở chùa và cách cư xử với người theo tôn giáo khác. 5 Bởi vậy, muốn hiểu lối thực hành của Hòa Hảo cũng cần thấy sự giản dị ấy đi cùng thái độ tôn trọng, chứ không chỉ một vài khác biệt nhìn thấy được trên bàn thờ.
Sấm giảng, thi văn giáo lý và cách học đạo
Sấm giảng và thi văn là những nguồn quan trọng trong việc truyền dạy giáo lý Phật giáo Hòa Hảo. Ngôn ngữ có nhiều chỗ gần lối nói Nam Bộ và sử dụng hình thức vần điệu, giúp lời dạy có thể được đọc, nghe và ghi nhớ trong cộng đồng.
Khi đọc những tác phẩm này, không nên chỉ tìm một câu nghe hay để tách riêng. Phần đi trước và đi sau thường làm rõ người nghe đang được khuyên về điều gì: giữ hiếu nghĩa, sửa tam nghiệp, tránh điều bất thiện hay nhìn lại việc tu của mình.
Với các từ cũ, người học có thể cần giải nghĩa. Tuy vậy, giải thích bằng lời hiện nay khác với tự sửa nguyên văn rồi đặt vào miệng tác giả. Phân biệt lời dạy và lời diễn giải giúp việc học được rõ ràng hơn.
Một điểm đáng nhớ: hình thức không thay được sự tu dưỡng
Trong văn bản giáo lý có phần phân biệt việc để tóc với việc tu, đồng thời đề cao sự học. 5 Đây là điều rất đáng chú ý vì con người thường dễ đánh giá nhau bằng những dấu hiệu bên ngoài mà mình nhận ra nhanh nhất.
Một lối ăn mặc, một cách để tóc hoặc mức độ xuất hiện trong các dịp lễ không tự kể hết cách người ấy sống với gia đình và người khác. Sự tu dưỡng cần được nhìn trong những việc khó che giấu lâu dài: có thành thật không, có biết sửa lỗi không, có giữ bổn phận khi không ai khen ngợi không.
Từ tôn chỉ học Phật, tu nhân đến Tứ Ân, đường đi được đặt ngay trong đời sống của người cư sĩ. Bắt đầu bằng người gần nhất, rồi mở rộng trách nhiệm đến cộng đồng và nhân loại, việc tu trở thành một công việc mỗi ngày thay vì điều chỉ nhớ đến trong những lúc có lễ.
Tài liệu tham khảo
- Ban Tôn giáo Chính phủ — Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, phần Phật giáo Hòa Hảo
- Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo — Đường hướng hành đạo và báo đáp Tứ Ân
- Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo — Ân tổ tiên cha mẹ
- Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo — Ân đất nước
- Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo — Văn bản giáo lý về cách tu hiền và sự ăn ở
- Tạp chí Nghiên cứu Phật học — Khái quát về Phật giáo Hòa Hảo
Hotline