Có những việc trong gia đình được làm từ lâu trước khi con cháu biết gọi tên là tín ngưỡng: lau bàn thờ trước Tết, sửa soạn bữa cơm ngày giỗ, thắp hương báo với ông bà khi nhà có chuyện vui hoặc buồn. Không phải người thực hành nào cũng giải thích thành một hệ thống, nhưng họ biết việc ấy có ý nghĩa với gia đình mình.
Tín ngưỡng dân gian Việt Nam sống trong những việc gần gũi như vậy. Nó còn hiện diện ở đình làng, đền miếu, nơi thờ tổ nghề và các lễ hội. Đằng sau nhiều hình thức khác nhau là những mối gắn bó giữa người đang sống với nguồn cội, nơi chốn và những nhân vật được cộng đồng kính trọng.
Tín ngưỡng dân gian không chỉ là một bộ lễ nghi
Nếu tiếp cận bằng câu hỏi phải sắm món gì và đọc bài khấn nào, người tìm hiểu thường chỉ thấy phần việc diễn ra trong một buổi lễ. Phần sâu hơn là niềm tin, ký ức và quan hệ khiến buổi lễ ấy được duy trì.
Một ngày giỗ có thể quy tụ những người cả năm ít gặp nhau. Một lễ hội nhắc lại công lao người được thờ. Việc thờ tổ nghề nối người đang làm nghề với những thế hệ đã truyền lại kỹ năng và cách sống. Có những giá trị không được viết thành giáo lý nhưng vẫn được truyền qua việc cùng nhau chuẩn bị và tham gia.
Vì vậy, hiểu tín ngưỡng dân gian cần nghe cả những câu chuyện của cộng đồng, chứ không chỉ chụp một ban thờ rồi mô tả các món đồ đặt trên đó.
Bàn thờ gia tiên và ý nghĩa tưởng nhớ
Trong nhiều gia đình Việt, bàn thờ gia tiên là nơi tưởng nhớ người đã khuất. Những dịp giỗ chạp, Tết hoặc việc hệ trọng trong nhà thường là lúc con cháu kính cáo, dâng hương và nhắc đến ông bà. Nghiên cứu của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn giới thiệu sự hiện diện rộng của thực hành thờ cúng tổ tiên trong đời sống gia đình. 1
Điều làm bàn thờ có ý nghĩa không chỉ là vị trí hay giá trị vật dụng. Đó còn là việc con cháu biết người trong ảnh là ai, nhớ ngày mất, kể lại một câu chuyện và nhận ra mình thuộc về một mối liên hệ kéo dài qua nhiều thế hệ.
Một bàn thờ lớn mà không ai còn nhớ về người được thờ khác với một nơi thờ đơn sơ nhưng gia đình vẫn gìn giữ ký ức và tình thân. Hình thức cần sự trang nghiêm, nhưng không nên thay toàn bộ ý nghĩa bằng giá tiền đồ thờ hoặc quy mô mâm cúng.
Ngày giỗ: một bữa cơm nối người sống với ký ức gia đình
Ngày giỗ gắn với việc tưởng nhớ người mất và thường là dịp họ hàng gặp nhau. Sự hiện diện của con cháu, những câu chuyện được nhắc lại và việc cùng lo liệu giúp một ngày tưởng niệm trở thành sinh hoạt của người đang sống.
Khi điều kiện thay đổi, gia đình có thể phải thu xếp khác trước: người ở xa về vào cuối tuần, người bận cùng góp sức theo cách khác, nhà nhỏ không đủ chỗ tiếp đông người. Những thay đổi ấy cần được trao đổi trong gia đình thay vì dùng một chuẩn chi tiêu để kết luận ai có hiếu hơn.
Lòng kính trọng cũng cần được giữ trong quan hệ giữa những người còn sống. Một ngày giỗ mà anh chị em chỉ tranh cãi về tiền và phần việc sẽ khó gìn giữ được điều buổi giỗ vốn muốn nối lại.
Từ gia đình đến dòng họ và làng xóm
Việc tưởng nhớ có thể mở rộng từ cha mẹ, ông bà đến những người được xem là thủy tổ hoặc tiền nhân của dòng họ. Ở Nam Bộ, tục cúng việc lề là một trường hợp được nghiên cứu trong mối liên hệ với ký ức tổ tiên và quá trình mở đất. Bài giới thiệu trên Cổng thông tin Chính phủ nêu vai trò gắn kết dòng họ của thực hành này. 2
Ở quy mô cộng đồng, người có công lập làng, truyền nghề hoặc bảo vệ xóm làng có thể được kính thờ. Các câu chuyện về họ thường góp phần trả lời câu hỏi cộng đồng này từ đâu đến, đã trải qua những gì và muốn ghi nhớ điều gì.
Đây là lý do nhiều nơi thờ tự không chỉ là nơi cá nhân đến cầu mong. Chúng còn là nơi cất giữ ký ức chung, được duy trì bằng việc chăm sóc và góp sức của nhiều gia đình.
Thờ cúng Hùng Vương: ý thức về nguồn cội chung
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh năm 2012. Hồ sơ di sản giới thiệu những thực hành tưởng nhớ tổ tiên và sự tham gia của cộng đồng trong việc duy trì nghi lễ. 3
Điều đáng chú ý là sự nối dài từ tình cảm gia đình đến ý thức về nguồn gốc chung. Người tham gia không nhất thiết có một gia phả chỉ rõ từng đời nối với nhân vật được thờ; mối liên hệ còn thuộc về ký ức văn hóa và cảm thức cộng đồng.
Khi tìm hiểu di sản này, cần phân biệt truyền thuyết nguồn gốc với các chứng cứ khảo cổ, lịch sử. Truyền thuyết có ý nghĩa trong đời sống văn hóa, nhưng ý nghĩa ấy không đòi hỏi ta phải biến mọi chi tiết của câu chuyện thành một kết luận lịch sử đã được xác minh.
Thờ Mẫu và sự gần gũi với tự nhiên, con người
Tín ngưỡng thờ Mẫu gắn hình ảnh người Mẹ với những miền trời, rừng núi, sông nước và đất đai. Các vị được thờ cùng những thực hành lễ nghi, hát văn, diễn xướng tạo nên một mảng phong phú của văn hóa Việt.
UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt năm 2016. 4 Khi nhắc đến ghi danh này, điều được nói đến là một di sản cụ thể với cộng đồng thực hành và những hình thức trao truyền, không phải sự công nhận chung cho mọi điều được gắn nhãn “tâm linh”.
Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc riêng về Tứ phủ và Đạo Mẫu. Bài ấy giải thích các miền, các hàng Thánh và mối liên hệ giữa nghi lễ với hát văn, thay vì chỉ liệt kê những món lễ.
Đình, đền, miếu, phủ và chùa: vì sao dễ nhầm?
Các tên gọi đều liên quan đến không gian thờ tự nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa. Chùa gắn với đời sống Phật giáo; đình thường gắn với làng và vị thần được cộng đồng thờ; đền, miếu, phủ có lịch sử và đối tượng thờ riêng ở từng nơi.
Trong thực tế, một khuôn viên có thể chứa nhiều lớp thờ phụng qua thời gian. Có ngôi chùa còn có nơi thờ Thánh hoặc Mẫu. Do đó, nhìn thấy một ban thờ chưa đủ để suy ra toàn bộ lịch sử công trình. Cần đọc tên chữ, thần tích, văn bia và những tư liệu giới thiệu về nơi ấy.
Đối với người đi lễ, phân biệt tên gọi không phải để bắt lỗi cách nói quen thuộc. Nó giúp hiểu mình đang đến đâu, nhân vật nào được tưởng nhớ và câu chuyện nào tạo nên ý nghĩa của không gian này.
Văn khấn: lời bày tỏ có hoàn cảnh sử dụng
Văn khấn giúp người hành lễ bày tỏ người được kính cáo, lý do của buổi lễ và điều đang nguyện cầu. Nhiều bản có lối văn cũ, cách xưng hô hoặc từ Hán Việt khiến người mới đọc chưa hiểu ngay.
Điều nên làm trước tiên là biết bài đang dùng cho dịp gì, hướng đến đối tượng nào và có xuất xứ từ đâu. Một bài dành cho tưởng nhớ tổ tiên không nên bị đổi vài tên để dùng cho mọi nghi thức. Cũng không nên đánh giá một bản là “linh nhất” chỉ vì lời dài và khó hiểu.
Khi có nhiều dị bản, việc giải thích khác biệt thường hữu ích hơn việc tuyên bố một bản đúng tuyệt đối cho mọi gia đình. Phong tục được duy trì trong những hoàn cảnh cụ thể; giọng nói và ký ức của người trong gia đình cũng là phần cần được lắng nghe.
Tranh thờ và những câu chuyện không nằm trong sách
Tranh thờ cho thấy tín ngưỡng được diễn đạt bằng hình ảnh. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu các chủ đề như tranh Đạo Mẫu, Ngũ Hổ và Thập Điện. 5 Mỗi loại đặt người xem trước một hệ thống nhân vật, màu sắc và ý nghĩa khác nhau.
Một bức tranh không chỉ có giá trị vì trông cổ kính. Nơi treo, người sử dụng, dịp thực hành và câu chuyện gắn với nó đều góp phần tạo nên ý nghĩa. Khi đưa tranh lên mạng, cần giữ chú thích và quyền sử dụng thay vì biến mọi hình ảnh thành tư liệu vô danh.
Gìn giữ phong tục trong đời sống hôm nay
Gìn giữ không nhất thiết là làm cho mọi thứ ngày càng lớn hơn. Có khi điều cần giữ là ngày gia đình ngồi lại, câu chuyện về ông bà, công việc chung của xóm làng hoặc sự chăm sóc dành cho một nơi thờ tự đã xuống cấp.
Những điều gây tốn kém vượt khả năng, tạo sự hơn thua hoặc làm tổn hại quan hệ cần được gia đình và cộng đồng cùng bàn lại. Một tục lệ sống được qua nhiều thế hệ vì nó có ý nghĩa với con người, không chỉ vì mọi người sợ rằng nếu thay đổi sẽ gặp điều bất lợi.
Tìm hiểu tín ngưỡng dân gian đến nơi đến chốn giúp giữ được phần tình nghĩa và ký ức, đồng thời có cơ sở nhìn lại những điều đã trở nên nặng nề. Như vậy, phong tục còn tiếp tục sống trong gia đình và cộng đồng, thay vì chỉ còn là một danh sách việc phải làm cho đủ.
Tài liệu tham khảo
- Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội — Vai trò của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam hiện nay
- Cổng thông tin Chính phủ — Một số hình thức thờ cúng tổ tiên của các dòng họ cư dân Việt Nam
- UNESCO — Worship of Hùng kings in Phú Thọ
- UNESCO — Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia — Tranh thờ, một nét di sản văn hóa trong mỹ thuật cổ của người Việt
Hotline