Nghe đến Hồi giáo, nhiều người nghĩ ngay đến thánh đường, tháng Ramadan hoặc một số quy định về ăn uống, trang phục. Những hình ảnh ấy chỉ là một phần của đời sống tôn giáo. Ở trung tâm Islam là đức tin vào một Thiên Chúa duy nhất và ý thức sống trong sự quy hướng về Ngài.
Từ điểm ấy, lời cầu nguyện, việc chay tịnh, đóng góp cho người khó khăn và hành hương có mối liên hệ với nhau. Chúng không phải những tập tục rời rạc, mà là những cách đức tin đi vào nhịp sống, sự tự chủ và trách nhiệm của người tín hữu.
Allah là ai trong đức tin Hồi giáo?
Allah là tên gọi Thiên Chúa trong tiếng Ả Rập. Chương Al-Ikhlas của Qur’an khẳng định tính duy nhất của Allah. Với người Hồi giáo, đó không phải một vị thần nằm trong một tập hợp nhiều thần linh có quyền hạn ngang nhau. 1
Niềm tin này thường được nói đến bằng thuật ngữ tawhid, tức sự duy nhất của Thiên Chúa. Nó chi phối cách người tín hữu hiểu việc thờ phượng: sự quy phục và tôn thờ hướng về Allah, không phải về một hình tượng được tạo tác hoặc về chính con người thực hiện nghi lễ.
Vì thế, có thể hiểu sai Hồi giáo nếu chỉ lấy thói quen thờ tượng trong một truyền thống khác để tìm một hình thức tương ứng trong thánh đường. Muốn hiểu một không gian tôn giáo, trước hết cần biết điều cộng đồng đặt ở trung tâm đức tin của mình.
Muhammad, Qur’an và Hadith
Muhammad được người Hồi giáo tôn kính là vị sứ giả của Allah. Lời tuyên xưng đức tin khẳng định việc thờ phượng Allah và vai trò sứ giả của Muhammad; điều đó không có nghĩa Muhammad được thờ như Thiên Chúa. Nội dung này cũng có trong truyền thuật Sahih al-Bukhari 8 về những nền tảng của Islam. 2
Qur’an là kinh điển trung tâm của Hồi giáo. Các đoạn thường được dẫn bằng số chương và câu: chẳng hạn 112:1 là chương 112, câu 1. Với người đọc tiếng Việt, bản dịch là con đường tiếp cận nội dung; phần kinh văn và phần giải thích của người dịch cần được phân biệt.
Hadith là các truyền thuật về lời nói, việc làm và sự chấp thuận liên quan đến Muhammad. Chúng được tập hợp, nghiên cứu và sử dụng trong đời sống tôn giáo. Một trích dẫn Hadith thường cần tên bộ sưu tập và số truyền thuật. Qur’an và Hadith có liên hệ nhưng không phải hai tên của cùng một cuốn sách.
Năm trụ cột thường được giới thiệu như thế nào?
Trong cách giới thiệu quen thuộc của truyền thống Sunni, Islam có năm trụ cột: shahada, salah, zakat, sawm và hajj. Truyền thuật Sahih al-Bukhari 8 nêu những nền tảng tương ứng. 2 Đây là một cách hệ thống hóa rất phổ biến để người mới tìm hiểu bước vào đời sống thực hành, không phải toàn bộ mọi giáo lý Hồi giáo.
Shahada: lời tuyên xưng đức tin
Lời tuyên xưng nói đến việc không thờ phượng ai ngoài Allah và Muhammad là sứ giả của Ngài. Đây là lời xác nhận nền tảng đức tin, không chỉ là một câu đọc cho đúng phát âm. Khi tìm hiểu việc trở thành tín đồ, người quan tâm cần được giải thích ý nghĩa và trách nhiệm đi cùng lời tuyên xưng.
Salah: cầu nguyện có nhịp trong ngày
Cầu nguyện là một phần của đời sống thờ phượng, không chỉ xuất hiện lúc gặp điều bất an. Qur’an 4:103 nhắc đến tính quy định về thời gian của việc cầu nguyện. 3 Nhịp cầu nguyện làm cho đời sống thường ngày được ngắt lại bằng những thời điểm nhớ đến Thiên Chúa.
Với người ngoài đạo, dễ nhìn thấy động tác đứng, cúi và phủ phục hơn là nội dung bên trong. Nhưng đối với người thực hành, động tác và lời đọc gắn với sự quy hướng, lòng kính sợ và việc đặt mình trước Allah. Quan sát từ bên ngoài không thể thay toàn bộ trải nghiệm đức tin ấy.
Zakat: của cải đi cùng trách nhiệm
Zakat không hoàn toàn giống một khoản quyên góp tùy hứng. Đây là nghĩa vụ tôn giáo gắn với những điều kiện và quy tắc riêng. Qur’an 9:60 nêu các nhóm được tiếp nhận khoản đóng góp này, trong đó có người nghèo và người túng thiếu. 4
Điểm giúp người mới hiểu là: tài sản không chỉ được nhìn như quyền hưởng thụ của cá nhân. Nó còn đặt người sở hữu trước trách nhiệm với những người cần hỗ trợ. Muốn tính mức đóng và điều kiện cụ thể, người tín hữu cần học quy định tương ứng, không thể dùng một đoạn giới thiệu ngắn thay cho toàn bộ giáo luật.
Sawm: tháng Ramadan và việc rèn mình
Chay tháng Ramadan thường được biết qua việc nhịn ăn uống trong thời gian quy định ban ngày. Tuy nhiên, Qur’an 2:183 nối việc chay tịnh với lòng kính sợ và ý thức về Thiên Chúa; câu 2:185 nói đến tháng Ramadan, Qur’an và những trường hợp như đau ốm hoặc đi đường. 56
Bởi vậy, chỉ kể chuyện “ban ngày không ăn, tối ăn lại” là chưa hiểu mục đích tôn giáo của việc chay. Sự tự chủ, việc điều chỉnh hành vi và sự quan tâm đến người thiếu thốn cũng là những điều người đọc nên chú ý.
Không phải mọi người, trong mọi tình trạng, đều có nghĩa vụ được áp dụng hoàn toàn giống nhau. Các vấn đề sức khỏe hoặc hoàn cảnh đặc biệt cần được xem xét theo hướng dẫn phù hợp của cộng đồng; một người đứng ngoài không nên tự phán ai giữ đạo nghiêm chỉ từ việc thấy họ có ăn uống hay không.
Hajj: hành hương đến Mecca
Hajj là cuộc hành hương đến Mecca, được nêu trong các nền tảng của Islam. Nó có thời gian, nghi thức và những điều kiện liên quan, chứ không đồng nghĩa với bất kỳ chuyến du lịch nào đến một địa điểm tôn giáo. 2
Đối với người tín hữu, hành hương gắn với sự thờ phượng và cộng đồng rộng lớn vượt qua quê quán của từng người. Việc chuẩn bị không chỉ là mua vé và đặt nơi ở, mà còn gồm hiểu nghi thức, điều kiện tham gia và trách nhiệm của người hành hương.
Đạo đức không đứng ngoài nghi lễ
Qur’an 2:177 đặt đức tin trong mối liên hệ với việc giúp đỡ người cần trợ giúp, giữ cam kết và kiên nhẫn khi gặp khó khăn. 7 Đây là một đoạn giúp người mới thấy rằng Hồi giáo không chỉ được hiểu qua những điều cấm hoặc những cử chỉ trong giờ cầu nguyện.
Chương 49, câu 13 còn nhắc đến việc con người được tạo thành những dân tộc và bộ tộc để nhận biết nhau, đồng thời gắn giá trị của con người với lòng kính sợ Thiên Chúa. 8 Khi tìm hiểu cộng đồng khác mình, cách tiếp cận này gợi một thái độ khác với việc lấy xuất thân hoặc vẻ ngoài để định giá một người.
Vì sao không nên đồng nhất Hồi giáo với một quốc gia?
Hồi giáo có tín đồ thuộc nhiều dân tộc và sống trong những hoàn cảnh văn hóa khác nhau. Đời sống ở một cộng đồng không thể được dùng như hình ảnh đầy đủ của mọi người Hồi giáo. Trang phục, ngôn ngữ, ẩm thực và cách tổ chức đón khách có thể mang dấu ấn địa phương.
Điều này cũng đúng khi tìm hiểu những cộng đồng ở Việt Nam. Thay vì bắt đầu bằng định kiến từ một hình ảnh trên truyền thông, có thể bắt đầu từ cuộc sống thực của người mình gặp: họ tự giới thiệu như thế nào, sinh hoạt ở đâu, những ngày nào quan trọng và điều gì khách nên biết trước khi đến thăm.
Khi đến một thánh đường lần đầu
Cần hỏi giờ phù hợp dành cho khách, quy định trang phục, lối vào và việc chụp ảnh. Nếu đang có giờ cầu nguyện, hãy tôn trọng không gian của người thực hành. Khi chưa rõ một khu vực có dành cho mình hay không, việc hỏi trực tiếp luôn dễ chịu hơn một động tác tự tiện rồi mới giải thích rằng mình không biết.
Tìm hiểu Hồi giáo không đòi hỏi người đọc phải hiểu hết mọi thuật ngữ ngay từ đầu. Nắm được đức tin độc thần, vai trò Qur’an và mối liên hệ giữa năm trụ cột với đời sống đã giúp những hình ảnh vốn xa lạ trở nên có thể hiểu được bằng ý nghĩa của chính chúng.
Hotline