Quẻ Thuần Chấn (震) là quẻ số 51 trong thứ tự Văn Vương của Kinh Dịch. Thượng quái là Chấn (sấm), hạ quái là Chấn (sấm). Chấn biểu thị sấm và sự động. Lời quẻ đặt sự kinh sợ rồi biết giữ phép bên cạnh nhau; Đại Tượng nhắc người quân tử tu sửa mình trong trạng thái kính sợ.
Bài đọc này phân biệt nguyên văn Chu Dịch với lời chú giải. Các khối trích dẫn dưới đây ghi lại phần diễn giải của Phan Bội Châu để người đọc có căn cứ đối chiếu; đó là lời của tác giả nguồn, không phải lời luận đoán mới do Phúc Viên đặt ra. Cách dùng từ cổ được giữ trong phần trích, đồng thời tách khỏi phần chỉ dẫn đọc và bảng nhận diện hiện nay.
Quẻ Thuần Chấn Là Gì?
| Số thứ tự | 51/64, thứ tự Văn Vương |
|---|---|
| Tên quẻ | Thuần Chấn — 震 |
| Thượng quái | Chấn — Sấm |
| Hạ quái | Chấn — Sấm |
| Hào dương | 2 |
| Hào âm | 4 |
Hình quẻ được đọc từ dưới lên: ba hào đầu tạo hạ quái Chấn, ba hào sau tạo thượng quái Chấn. Nét liền biểu thị hào dương, nét đứt biểu thị hào âm. Khi nói vị trí thứ nhất, thứ hai hay thứ sáu, cần giữ đúng chiều đếm này; đảo trên và dưới có thể làm thành một quẻ khác.
Trong tên hào, cửu dùng cho hào dương và lục dùng cho hào âm; sơ chỉ vị trí dưới cùng, thượng chỉ vị trí trên cùng. Đây là tên gọi trong văn bản, không phải yêu cầu vẽ chín hoặc sáu nét cho từng hào.
Quái Từ Và Các Lớp Chú Giải Quẻ Thuần Chấn
Quái từ là lời chung của quẻ. Thoán truyện giải thích lời quẻ; Đại Tượng lấy hình tượng quái để triển khai ý nghĩa hành xử. Bản Phan Bội Châu dùng cách gọi Soán từ, Soán truyện. Giữ các lớp này riêng giúp tránh gán một ý của người chú giải thành câu nguyên văn của kinh.
Nguyên Văn Quái Từ
震：亨。震來虩虩，笑言啞啞。震驚百里，不喪匕鬯。
Nguyên Văn Thoán Truyện
震，亨。震來虩虩，恐致福也。笑言啞啞，後有則也。震驚百里，驚遠而懼邇也。出可以守宗廟社稷，以為祭主也。
Nguyên Văn Đại Tượng
洊雷，震；君子以恐懼修省。
Đối Chiếu Chú Giải Phan Bội Châu
Chấn trên; Chấn dưới Quẻ này là quẻ Bát Thuần Chấn. Chấn hạ cũng là Nội Chấn, Chấn thượng cũng là Ngoại Chấn. Trên dưới trong ngoài thảy là Chấn, nên tên quẻ đọc bằng Bát Thuần Chấn. TỰ QUÁI Tự quái: Chủ khí giả mạc nhược trưởng tử, cố thụ chi dĩ Chấn. Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Đỉnh tiếp lấy quẻ Chấn là vì cớ sao? Trên đây là quẻ Đỉnh, Đỉnh là một giống trọng khí làm chủ giữ trọng khí không ai bằng con trai trưởng. Con trai trưởng tức là Chấn. Vậy nên sau quẻ Đỉnh tiếp lấy quẻ Chấn.
Quẻ Chấn là quẻ nhất dương ở dưới nhị âm, tượng Chấn là sấm, nghĩa Chấn là động, một hào Sơ quẻ Càn gia hoán với Khôn, thay hào Sơ quẻ Khôn mà thành Chấn, nên gọi Chấn bằng trưởng nam. SOÁN TỪ Chấn hanh. Chấn lai khích khích, tiếu ngôn hách hách. Chấn kinh bách lí, bất táng chủy sưởng. Theo về thể quẻ, nhất dương bắt đầu sinh ở dưới mà tiến lên lần lần, lại tượng là sấm, sấm phát động mà vạn vật nảy nở, có nghĩa là được hanh thông. Vậy nên nói rằng: Chấn hanh. Chấn lại có nghĩa là kinh động, thoạt có việc gì mà kinh động tới nơi.
Người ta gặp phải sự tình như thế thời nên cẩn thận kỹ càng, đón trước ngó sau, tỏ rõ ra tinh thần khích khích ( Khích khích, nớp nớp, có ý là không dám an lặng). Chấn lai mà biết khích khích, như thế, tất không đến nỗi có tai hại gì mà được cười nói êm ái luôn luôn, ấy là tiếu ngôn hách hách ( Hách hách nghĩa là dáng êm hòa). Người ta sở dĩ thất thường mà đến nỗi có tai bay vạ bốc là chỉ vì trước lúc Chấn lai mà không biết lo sợ nên sau lúc Chấn lai mà mắc lấy tai ương.
Nếu biết nghĩa Chấn lai khích khích thời đã lo sẵn ở lúc trước, tất rước được phúc ở lúc sau nên Quái từ nói rằng: Tiếu ngôn hách hách. Bây giờ lại thủ tượng Chấn lai mà nói cho hết đạo ở thì Chấn. Tỉ như tiếng sấm vang động, kinh chuyển đến trăm dặm đất, nhưng mà tinh thần vẫn trấn tĩnh vững vàng, không đến nỗi kinh động mà mất đồ tế khí, thế là bất táng chủy sưởng ( Chủy nghĩa là đũa muỗng là đồ để tiến soạn; sưởng là rượu nghệ, dùng để tế thần). Không làm mất chủy sưởng là có ý làm tế chủ mà được vững vàng.
Hai câu ấy là hình dung người lâm biến mà in như thường. Hễ người ta tinh thần không được vững vàng, thường thột nghe sấm đánh mà thốt nhốt kinh sợ. Bày giờ Chấn kinh bách lí mà bất táng chủy sương, thế là tinh thần trấn tĩnh rất mực. Xử vào thì Chấn mà được như thế mới là Chấn hanh. SOÁN TRUYỆN Soán viết: Chấn hanh. Chấn lai khích khích, khủng trí phúc dã, tiếu ngôn hách hách, hậu hữu tắc dã. Chấn kinh bách lí, kinh viễn nhi cụ nhĩ dã. Xuất khả dĩ thủ tôn miếu xã tắc, dĩ vi tế chủ dã.
Soán viết: Chấn hanh. Chấn lai khích khích, khủng trí phúc dã. Lòi Đức Khổng ở đây, lại phát minh cho rộng nghĩa của Quái từ mà nói rằng: sở dĩ Chấn lai mà phải khích khích là muốn cho người ta khủng cụ tự tu, thời sẽ rước được phúc đến cho mình. ( Khích khích là tạo nhân; trí phúc là kết quả). Tiếu ngôn hách hách, hậu hữu tắc dã. Xử thì Chấn mà đúng được phép tắc như thế thời không bao giờ đến nỗi thất thường, chỉ thấy tiếu ngôn hách hách mà thôi. Bởi vì sau lúc Chấn lai, nhưng vẫn có phép tắc như thường, chẳng vì Chấn lai mà lay chuyển được.
Chấn kinh bách lí, kinh viễn nhi cụ nhĩ dã. Xuất khả dĩ thủ tôn miếu xã tắc, dĩ vi tế chủ dã. Tiếng sấm vang đến trăm dặm là uy trời kinh đến chốn xa mà làm sợ cho chốn gần (Chữ kinh, chữ cụ thảy là động từ; kinh có ý vang thột; cụ có ý tổn hại). Câu này chỉ hình dung uy của sấm. Tuy động uy trời lớn dữ như thế mà vẫn tinh thần vững vàng. Hạng người được như thế tất nhiên làm được công việc lớn. Đụng gặp lúc biến cố mà vua trong nước phải tránh ra ngoài, đem người ấy giữ tôn miếu xã tắc làm một vị tế chủ cũng là xứng đáng mà không phải lo đổ bể.
Toàn văn của Soán Truyện đây chú trọng nhất là ba chữ: khủng, trí phúc; tòng lai, họa thường nảy ở giữa lúc mình quên, phúc thường sinh ở lúc mình sợ, khi Chấn chưa lại mà đã khủng cụ, tất nhiên khi Chấn lại mà vẫn thường tiếu ngôn. Người ta nêu cứ giữ một tấm lòng kính úy luôn luôn, bao nhiêu hoàn cảnh đáng sợ đáng kinh chỉ là một vị thần mở cửa đưa phúc vào cho mình. Nước Nhật Bản có ông Mục Liên Thái Tử, ngày thường đoan tọa niệm Phật, thoạt có lũ cướp toan ác trêu ông, muốn cho ông mất thái dộ nghiêm kính, đương lúc ban đêm, ông còn ngồi niệm Phật, lũ cướp hơn mườì đứa, thoạt vào quát mắng om sòm, ông ngồi yên không động, không thèm ngó cổ lại, chúng lấy gươm cứa cổ ông, ông cứ niệm kinh như thường; kẻ cướp kinh sợ ông, bỏ gươm xuống lạy ông, tưởng ông là vị Phật sống.
Ông nhân đó khai hóa được mười người, thảy quy y Phật môn. Nhật Bản bây giờ xưng ông là Mục Liên Thánh, xem như việc ấy thời Soán từ càng rõ lắm. ĐẠI TƯỢNG TRUYỆN Tượng viết: Tấn lôi, Chấn, quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh. Chấn, nguyên tượng là sấm, trên dưới hai lần Chấn tượng là sấm dồn là tượng quẻ Chấn. Quân tử xem tượng ấy mà trong lòng cũng thường có một cách tấn lôi, khi bình thường vô sự mà cứ lo sợ luôn luôn, dầu có gặp những biến cố gì thời càng lo xét sửa trong mình.
Tấn lôi, Chấn là Chấn thuộc về phần trời; khủng cụ tu tỉnh là Chấn thuộc về phần người. Khủng cụ là thuộc về tinh thần; tu tỉnh là thuộc về phần sự thực. Tỉnh là xét, thầy Tăng thường ngày có ba việc xét trong mình ngô nhật tam tỉnh ngô thân, chính là chữ tu tỉnh ở đây
Sáu Hào Của Quẻ Thuần Chấn
Mỗi hào có một vị trí và lời riêng. Phần chữ Hán được đối chiếu theo bản Chu Dịch trên Wikisource; phần diễn giải tiếng Việt trong khối trích dẫn thuộc bản Phan Bội Châu. Đọc lần lượt cả sáu hào để thấy diễn tiến của quẻ, đồng thời phân biệt lời hào với lời Tiểu Tượng được tác giả dẫn kèm.
Hào 1 — Sơ Cửu
Đây là hào dương ở vị trí thứ 1, thuộc hạ quái. Nguyên văn hào từ:
初九：震來虩虩，後笑言啞啞，吉。
Phan Bội Châu chú giải:
Chấn lai khích khích, hậu tiếu ngôn hách hách, cát. Quẻ này nguyên ba nét thuần âm là quẻ Khôn, vì có Sơ Cửu thay vào mà thành được Chấn nên Sơ Cửu là chủ ở thì Chấn, vả lại ở dưới hết quẻ là bắt đầu vào thì Chấn, Hào từ mới bảo cho rằng: Nếu biết được Chấn đã tới mà kính cẩn lo sợ thời sau mới được cười nói như thường. Như thế thời cát. Nghĩa hào này đã thích tường ở Quái từ, đây chỉ thêm một chữ “hậu” với một chữ “cát”, lược thích qua là được rồi. Tượng viết: Chấn lai khích khích, khủng trí phúc dã, tiếu ngôn hách hách, hậu hữu tắc dã.
Nghĩa Tượng Truyện đây đã thích trên Soán Truyện
Hào 2 — Lục Nhị
Đây là hào âm ở vị trí thứ 2, thuộc hạ quái. Nguyên văn hào từ:
六二：震來厲，億喪貝，躋于九陵，勿逐，七日得。
Phan Bội Châu chú giải:
Chấn lai, lệ, ức táng bối, tê vu cửu lăng, vật trục, thất nhật đắc. Lục Nhị cư trung đắc chính, vẫn là một người khéo xử ở thì Chấn, nhưng vì bản chất là âm mà địa vị Cửu Nhị lại cưỡi ở trên Sơ Cửu. Sơ vì dương cương muốn lăng bức Nhị nên Nhị gặp lấy việc chấn động thột nhiên tới nơi, e có cơ nguy lắm, đạc chừng e lại mất của chăng ( Ức nghĩa là đạc chừng; táng nghĩa là mất; bối nghĩa là của thường dùng). Nói rằng ức nghĩa là chỉ nói đạc chừng mà chưa phải sự thiệt, vì lo sợ quá nên phải liệu thế mà tránh xa, e lên đến chín tầng gò cao kia.
( Tê nghĩa là lên; cửu lăng, chín lớp gò). Lên đến chốn rất cao là liệu thế mà tránh Chấn đó. Tuy nhiên, Nhị với Sơ hướng lai vẫn không thù oán gì, chẳng qua Nhị thấy Sơ khí hăng thế mạnh mà quá lo như thế. Nhị vẫn nhu thuận trung chính, chắc sức tự thủ còn dư. Sơ chẳng làm hại gì đến Nhị nên Hào từ lại răn cho rằng: Dầu có mất của mặc lòng, nhưng không cần phải đuổi theo, chờ đến bảy ngày thời lại được. Vật trục, lại có ý cứ để tự nhiên. Thất nhật đắc là cuối cùng cũng không can hại gì, chữ đắc là phản đối với chữ táng.
Táng đã mất, đã không táng tức là đắc. Táng bối, tê vu cửu lăng là hình dung tinh thần Lục Nhị khiếp sợ. Vật trục, thất nhật đắc là bảo cho Nhị nên trấn tĩnh êm đềm. Tượng viết: Chấn lai, lệ, thừa cương dã. Chấn lai mà sợ có nguy vì cưỡi lấy dương cương là hào Sơ vậy
Hào 3 — Lục Tam
Đây là hào âm ở vị trí thứ 3, thuộc hạ quái. Nguyên văn hào từ:
六三：震蘇蘇，震行无眚。
Phan Bội Châu chú giải:
Chấn tô tô, chấn hành vô sảnh. Lục Tam âm ở vị dương, vẫn là hạng người bất chính, bất chính mà ở vào thì Chấn nên Chấn bằng một cách tô tô ( Tô tô: sợ hãi mà rụng rồi, ngẩn ngơ). Vì Tam là bất chính nên tình trạng như thế, nếu không dời đổi e đến nỗi có tai, nên Hào từ lại răn cho rằng: Tam nên biết, nhân lúc chấn cụ mà đi tránh xa thời tránh chốn bất chính mà đổi sang chính, tất nhiên không tai họa gì. Tượng viết: Chấn tô tô, vị bất đáng dã. Lục Tam sở dĩ Chấn tô tô là vì địa vị Tam mà hào âm ở vào là không đáng vị ấy,
Hào 4 — Cửu Tứ
Đây là hào dương ở vị trí thứ 4, thuộc thượng quái. Nguyên văn hào từ:
九四：震遂泥。
Phan Bội Châu chú giải:
Chấn, tụy nê. Hào Cửu ở vị Tứ là dương cư âm vị, bất trung, bất chính, ở vào thì Chấn động mà đức tính của Tứ đã xấu như thế, lại sụp vào chính giữa bốn hào âm nên nỗi say mê chìm đắm, ngộ lấy những việc chấn cụ lại càng không tự thoát được, chỉ là trót trầm nịch mà thôi. ( Nê là chìm đắm; tụy là có ý như trót gặp Chấn mà chìm đắm không thể quay chữa được nên nói rằng tụy nê ). Tượng viết: Chấn tụy nê, vị quang dã. Dương cương vẫn có tính sáng, nhưng vì Cửu Tứ bất trung bất chính mà hãm vào giữa bốn hào âm làm mất tính sáng của dương cương nên đến nỗi tụy nê, không lấy gì làm sáng được vậy
Hào 5 — Lục Ngũ
Đây là hào âm ở vị trí thứ 5, thuộc thượng quái. Nguyên văn hào từ:
六五：震往來厲，億无喪，有事。
Phan Bội Châu chú giải:
Chấn vãng lai, lệ, ức vô táng, hữu sự. Hào Lục ở vị Ngũ là ở địa vị trung, vẫn có đức trung sẵn, nhưng ở vào thì Chấn nên thường có việc kinh cụ, Chấn vãng thấy nguy mà Chấn lai cũng thấy nguy. Lục Ngũ ở lúc bấy giờ, chỉ vững vào mình có đức trung, tính toan lo lường cho khỏi mất đức trung. Đức trung đã giữ được chặt thời Chấn vãng lai, lệ mặc dầu mà không có ngại gì, lại có thể làm được việc nữa kia. Chữ vô táng là khuyên cho Lục Ngũ giữ lấy đức trung, chữ hữu sự là mừng cho Lục Ngũ làm được nổi công việc.
Tượng viết: Chấn vãng lai, lệ, nguy hành dã; kì sự tại trung, đại vô táng dã. Ở vào thì Chấn mà đến nỗi vãng lai, lệ, thiệt là đi đâu cũng thấy nguy. Nhưng vì Ngũ hay cố thủ lấy đức trung thời là vô táng mà lại hữu sự, sở dĩ có công việc cũng nhờ có đức trung mà thôi nên nói rằng: Kì sự tại trung, đại vô táng dã
Hào 6 — Thượng Lục
Đây là hào âm ở vị trí thứ 6, thuộc thượng quái. Nguyên văn hào từ:
上六：震索索，視矍矍，征凶。震不于其躬，于其鄰，无咎。婚媾有言。
Phan Bội Châu chú giải:
Chấn tấc tấc, thị quặc quặc, chinh, hung. Chấn bất vu kì cung, vu kì lân, vô cựu, hôn cấu hữu ngôn. Thượng Lục ở cuối cùng thì Chấn là Chấn động có thể cực rồi. Vì vậy là chí ý có tượng mỏi mệt là Chấn tấc tấc ( Tấc tấc: mỏi mệt). Trông nom có ý bằng hoàng là thị quặc quặc ( Quặc quặc: kinh ngạc). Người ở lúc bây giờ, chỉ nên yên lặng. Nếu động tác thời mắc lấy hung, nhưng vì Thượng Lục âm nhu, Hào từ khuyên cho rằng: Bản chất như Thượng Lục âm nhu mà lại gặp phải hoàn cảnh chấn cực.
Nếu chỉ chẳng hành động cũng chưa chắc đã khỏi tội lỗi; tất phải có trí khôn, mưu sâu tính xa, lo trước ở lúc Chấn chưa đến giữa bản thân, mới đến cạnh láng giềng mà ta đã phòng xa đón trước, thấy Chấn ở láng giềng mà tránh được những việc lầm lỗi giữa bản thân. Tuy nhiên, thường tình người ta thường thấy gần mà không xét được xa thường biết được dĩ vãng mà không đón đến tương lai. Thượng Lục tiếu tâm viễn lự được như thế vẫn là hay, nhưng những hạng bà con với Thượng Lục e lại có kẻ chê cười Thượng Lục là người nhát gan là người độc hiện.
Tượng viết: Chấn tấc tấc, trung vị đắc dã, tuy hung, vô cựu, úy lân giới dã. Thượng Lục sở dĩ chấn tấc tấc là vì chưa được đạo trung vậy, tuy chính thời hung, nhưng còn mong cho vô cựu là vì thấy nguy tới láng giềng mà mình đã biết phòng bị trước thời cũng tránh khỏi tai sảnh bằng Chấn cực đó vậy. PHỤ CHÚ: Sáu hào quẻ Chấn, không một hào nào không có chữ Chấn. Ý thánh nhân muốn bảo cho người ta, hễ đã đem thân vào đời thời không một người
Những Điểm Cần Phân Biệt Khi Đọc Quẻ
Thông tin ổn định để nhận diện quẻ Thuần Chấn là số thứ tự, tên quái trên dưới và sáu nét âm dương. Lời hào lại nói đến những vị thế khác nhau. Vì vậy, một câu tốt ở hào này không tự động xóa lời cảnh giới ở hào khác; ngược lại, một hình tượng bất lợi cũng không đủ để thay toàn bộ nội dung quẻ bằng một nhãn xấu.
Chú giải truyền thống thường dùng các từ quân tử, tiểu nhân, vua, bề tôi hoặc gia đình để giải thích cấu trúc quẻ. Cần nhận diện đó là hệ biểu tượng và bối cảnh xã hội của tác phẩm. Những quy thuộc tác giả cổ truyền được dẫn trong bản chú giải cũng không đồng nghĩa đã giải quyết xong các vấn đề lịch sử hình thành văn bản.
Đọc sách về một quẻ và luận một lần lập quẻ là hai việc cần phân biệt. Bài này cung cấp văn bản và chú giải để tra cứu; không bổ sung lời phán riêng về người yêu, tài sản, bệnh tật hoặc thời điểm xảy ra sự việc. Nếu liên hệ với kết quả trong ứng dụng, cần hiểu phương pháp lập quẻ và vị trí hào đang xét trước khi chọn phần để đọc.
Câu Hỏi Thường Gặp
Quẻ Thuần Chấn Là Quẻ Số Mấy?
Đây là quẻ số 51 trong thứ tự Văn Vương gồm 64 quẻ. Số này là số tra cứu trong hệ thứ tự đang dùng ở bài, không phải một con số may mắn hay lời dự báo riêng cho người đọc.
Thượng Quái Và Hạ Quái Của Thuần Chấn Là Gì?
Thượng quái là Chấn, tượng sấm; hạ quái là Chấn, tượng sấm. Ba hào dưới thuộc hạ quái, ba hào trên thuộc thượng quái. Có thể kiểm tra trực tiếp từng nét trong hình và bảng nhận diện ở đầu bài.
Cần Đọc Quái Từ Hay Sáu Hào Trước?
Khi tìm hiểu văn bản, có thể bắt đầu bằng bảng nhận diện và quái từ để biết phần chung, sau đó đọc Thoán, Đại Tượng và từng hào. Khi tra một lần lập quẻ, cách chọn lời để dùng còn tùy phương pháp; bài tra cứu không đặt ra thêm một phép chọn hào mới.
Phần Giải Nghĩa Trong Bài Theo Tác Giả Nào?
Các khối trích tiếng Việt ghi tên Phan Bội Châu được lấy từ bản chép điện tử Chu Dịch của ông. Phần nguyên văn chữ Hán được đối chiếu riêng theo Wikisource. Bài không trộn cách giải của nhiều tác giả rồi trình bày như một nhận định duy nhất.
Nguồn Đối Chiếu Và Ghi Chú Biên Tập
- Chu Dịch — quẻ 震: nguyên văn quái từ, Thoán, Tượng và hào từ trên Wikisource.
- Phan Bội Châu, Chu Dịch, chương quẻ Thuần Chấn. Bản chép điện tử trên Y Võ Tâm Thuật. Các khối trích trong bài thuộc lời chú giải của tác giả này; nguồn không phải tác giả của phần chỉ dẫn đọc mới.
Biên tập và trình bày: Phong Thủy Phúc Viên. Hình sáu hào được dựng theo cấu trúc quẻ, không phải bản quét sách cổ. Phần trích giữ cách dùng từ cũ, đã chuẩn hóa khoảng trắng và bố cục; một số lỗi số thứ tự đề mục rõ ràng được chỉnh để đối chiếu đủ sáu hào. Nội dung nghiên cứu văn hóa và triết học, không phải sự xác nhận về một biến cố cụ thể.
Tìm hiểu ứng dụng gieo quẻ Kinh Dịch của Phúc Viên
Đọc tiếp trong bộ 64 quẻ: Quẻ 50: Hỏa Phong Đỉnh · Quẻ 52: Thuần Cấn
Hotline